Nowy model rozwoju

23 stycznia br. w Stalowej Woli odbyło się jedno z 16 spotkań konsultacyjnych projektu Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030

Rząd we współpracy z regionami przygotowuje nową Krajową Strategię Rozwoju Regionalnego, która ma obowiązywać do 2030 r. Dotychczasowe ustalenia pokazują, że zmieni się model wspierania rozwoju – zyskają średnie miasta i obszary zagrożone trwałą marginalizacją. 

23 stycznia br. w Stalowej Woli odbyło się jedno z 16 spotkań konsultacyjnych projektu Krajowej Strategii Rozwoju Regionalnego 2030 (KSRR 2030). W odbywającym się przy pełnej frekwencji spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele środowisk samorządowych, gospodarczych, naukowych i społecznych. To było prawdziwe forum dyskusyjne nad zaproponowanym przez Ministerstwo Inwestycji i Rozwoju (MIiR) kształtem polityki regionalnej do 2030 r.

Aktualizacja dokumentu była konieczna po przyjęciu przez rząd Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju (SOR) w 2017 r. KSRR pełni funkcję wdrożeniową zwłaszcza w obszarze drugiego celu szczegółowego SOR: rozwój społecznie wrażliwy i terytorialnie zrównoważony.

Polaryzacja nie była dobra

– Głównym założeniem strategii jest zmiana podejścia do polityki rozwoju, co już zapisaliśmy w Planie Morawieckiego (czyli w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju – przyp. red.) – mówił podczas konferencji prasowej Jerzy Kwieciński, minister inwestycji i rozwoju. Dodał, że rząd zmienia dotychczasowy paradygmat rozwojowy – model polaryzacyjno-dyfuzyjny. Polegał on na koncentracji wysiłków rozwojowych w najsilniejszych ośrodkach gospodarczych kraju. Wprawdzie polaryzacja następowała, lecz bez efektu dyfuzji procesów rozwojowych na otaczające obszary. – Uważamy, że ten model absolutnie się w naszym kraju nie sprawdził – ocenia Jerzy Kwieciński. Uważa, że z tego powodu Podkarpacie traciło.

Zgadzają się z nim samorządowcy z mniejszych ośrodków. – Przez rozwój, który był delegowany tylko i wyłącznie do dużych ośrodków miejskich, takie miasta jak Stalowa Wola w ostatnich latach zostały pozbawione nie tylko szansy na środki finansowe, ale także na konkurowanie z dużymi ośrodkami miejskimi – dodał podczas konferencji Lucjusz Nadbereżny, prezydent Stalowej Woli. Podobnego zdania był Dariusz Bożek, prezydent Tarnobrzega, który dla TVP Rzeszów powiedział: – Okazywało się, że przy sięgnięciu po środki zewnętrzne nie ma właściwie programów, które odpowiadałyby naszym potrzebom. Tego nam brakowało i mam nadzieję, że właśnie dzisiaj ta luka zostanie wypełniona.

Wsparcie dla potrzebujących

KSRR 2030 to – obok ośmiu innych krajowych strategii – dokument, który pokazuje, jak powinny się rozwijać regiony i jak rząd może im w tym pomóc. Widoczne jest odejście od dotychczasowej polityki regionalnej, która wspierała głównie największe miasta. Rząd chce koncentrować wysiłki rozwojowe w miejscach najbardziej tego potrzebujących.

Cele szczegółowe KSRR 2030.  Cel 1. Zwiększenie spójności rozwoju kraju w wymiarze społecznym, gospodarczym, przestrzennym  1.1	Wzmacnianie szans rozwojowych obszarów słabszych gospodarczo – wschodnia Polska oraz obszary zagrożone trwałą marginalizacją 1.2	Wykorzystywanie potencjału rozwojowego miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze 1.3	Przyspieszenie transformacji profilu gospodarczego Śląska 1.4	Przeciwdziałanie kryzysom na obszarach zdegradowanych 1.5	Infrastruktura wspierająca dostarczanie usług publicznych   Cel 2.  Wzmacnianie regionalnych przewag konkurencyjnych  2.1 Rozwój kapitału ludzkiego i społecznego 2.2 Wspieranie przedsiębiorczości na szczeblu regionalnym i lokalnym 2.3 Innowacyjny rozwój regionu i doskonalenie podejścia opartego na Regionalnych Inteligentnych Specjalizacjach  Cel 3. Podniesienie jakości zarządzania i wdrażania polityk publicznych  3.1 Wzmacnianie potencjału administracji na rzecz zarządzania rozwojem 3.2 Wzmacnianie współpracy i zintegrowanego podejścia do rozwoju na poziomie lokalnym, regionalnym i ponadregionalnym 3.3 Poprawa organizacji świadczenia usług publicznych 3.4 Efektywny i spójny system finansowania polityki regionalnej

Dokąd trafi wsparcie ze środków publicznych? KSRR 2030 wskazuje na obszary strategicznej interwencji (OSI), czyli obszary zagrożone trwałą marginalizacją, a także miasta średnie tracące swoje funkcje społeczno-gospodarcze. – Stalowa Wola znajduje się na liście 122 miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze, więc sam wybór tego miasta jako miejsca konsultacji społecznych KSRR ma swój wydźwięk. KSRR 2030 wychodzi naprzeciw potrzebom miast średnich zmagających się ze skutkami utraty funkcji przemysłowych i administracyjnych. Proponuje, aby polityka regionalna koncentrowała się na działaniach wyrównujących poziom życia i szans rozwojowych właśnie takich miast – wyjaśnia Ewa Draus, wicemarszałek województwa podkarpackiego.

– Przykład Stalowej Woli świetnie wpisuje się w to, co jako państwo planujemy zrobić w najbliższych latach w procesach rozwojowych, a szczególnie w kwestii rozwoju regionalnego – mówił Jerzy Kwieciński. Natomiast Lucjusz Nadbereżny ocenił, że trzeba patrzeć realnie na problemy średniej wielkości miast, a strategia rządu daje narzędzia do ich rozwiązywania.

Selektywnie i bliżej obywatela

Na Podkarpaciu obok 11 miast średnich tracących funkcje społeczno-gospodarcze KSSR 2030 identyfikuje 50 obszarów zagrożonych trwałą marginalizacją (ZPR), które będą stanowić obligatoryjne OSI. – Dokument kieruje do nich mechanizmy wsparcia, które z jednej strony wymagają kompleksowych i dopasowanych do lokalnego kontekstu działań, a jednocześnie po stronie beneficjentów wiążą się z potrzebą większego zaangażowania w przezwyciężanie barier rozwojowych tych obszarów – mówi wicemarszałek Ewa Draus.

Podkarpackie posiada dobrze rozwiniętą sieć ośrodków miejskich, średnich i małych, które mogą pozytywnie oddziaływać na rozwój otaczających obszarów. Zdaniem wicemarszałek Draus, mogą być one naturalnymi centrami rozwojowymi. Jednakże miasta te wymagają wsparcia, aby mogły odgrywać przewidzianą dla nich rolę. Samorząd Województwa wskazywał na taki model już w 2013 r. w przyjętej wówczas „Strategii rozwoju województwa – Podkarpackie 2020”.

Nowe podejście do prowadzenia polityki rozwoju przyczyni się do większego różnicowania interwencji w zależności od problemów i potencjałów poszczególnych obszarów. Jest to bardzo ważne dla województw leżących w Polsce Wschodniej. Liczne średnie i małe ośrodki miejskie regionu podkarpackiego, a także otaczające je obszary wiejskie nadal charakteryzują się niewielkim poziomem inwestycji prywatnych i niskimi wskaźnikami społeczno-gospodarczymi na tle innych województw.

Kolejną zmianą wprowadzoną przez KSSR 2030 jest wyznaczenie dwóch typów OSI – obligatoryjnego i fakultatywnego. Do OSI fakultatywnego została włączona m.in. Polska Wschodnia. – Uważamy, że ten obszar, w tym województwo podkarpackie, z uwagi na wieloletnie zaniedbania inwestycyjne i będące pochodną tego najniższe w Polsce wskaźniki PKB i poziomu życia mieszkańców, powinien zostać przez KSRR 2030 włączony do OSI obligatoryjnego – mówi wicemarszałek Ewa Draus.

KSRR dostrzega dysproporcje rozwojowe nie tylko w skali regionalnej, ale także wewnątrzregionalne. Wciąż utrzymuje się wyraźna dysproporcja pomiędzy obszarami miejskimi i wiejskimi. Podobnie każda z tych kategorii jest wewnętrznie zróżnicowana. W województwie podkarpackim wyraźne różnice widoczne są także w skali subregionalnej. Wicemarszałek podkreśla jeszcze jeden element: – Należy zauważyć, że jeden z nowych celów Komisji Europejskiej brzmi: „Europa bliżej obywatela”, zatem konieczne jest zauważenie problemów społeczności lokalnych oraz podjęcie działań na rzecz ich rozwiązania. Zapisy KSRR idą zatem we właściwym kierunku

wicemarszałek Ewa DrausEwa Draus, Wicemarszałek Województwa Podkarpackiego: Pozycja władz regionalnych, zwłaszcza w odniesieniu do wdrażania instrumentów polityki spójności, jest i powinna pozostać szczególna. Region ze swojej istoty stanowi ogniwo pośrednie pomiędzy makroskalą procesów globalnych, gdzie głównymi podmiotami działającymi są Unia Europejska i państwa członkowskie, a mikroskalą wspólnot lokalnych. Pozwala to władzom regionalnym zachować właściwą optykę postrzegania problemów i zadań oraz właściwie adresować interwencje, pozbawiając ją lokalnych partykularyzmów oraz zbytniej generalizacji. Myślę, że możemy pozytywnie oceniać realizację zasady partnerstwa, gdzie samorządy województw są ważnym ogniwem budowania sieci współpracy i kooperacji.

Narzędzia polityki regionalnej

Strategia wprowadza rozwiązania organizacyjne i finansowe w nowym okresie programowania polityki spójności. Będą one dotyczyć nie tylko programów regionalnych i krajowych mających swoje odpowiedniki w obecnym systemie wsparcia. W latach 2021-2027 ma być realizowany nowy program ponadregionalny finansowany z funduszy UE, zwany Programem 2020+. Jest on adresowany właśnie do najsłabiej rozwiniętych gospodarczo obszarów całego kraju. Oprócz niego rząd chciałby uruchomić kolejną edycję programu skierowanego do województw Polski Wschodniej – Program Polska Wschodnia+.

– Dynamika rozwoju makroregionu Polski Wschodniej jest wyższa od pozostałych regionów kraju, ale obszar ten w dalszym ciągu wymaga wsparcia. Zapisów KSRR 2030 nie traktujemy jako formy szczególnego uprzywilejowania województwa podkarpackiego i Polski Wschodniej, ale jako coś naturalnego, wynikającego z przyjętego modelu zrównoważonego rozwoju kraju. Każde wsparcie kierowane do tego obszaru jest nie tylko uzasadnione, lecz wręcz niezbędne dla realizacji zakładanych celów KSRR 2030 – uważa wicemarszałek Draus.

Program 2020+ ma zawierać kompleksowy pakiet działań z zakresu rozwoju lokalnej przedsiębiorczości, aktywizacji zasobów rynku pracy, lokalnych inicjatyw gospodarczych i społecznych, a także poprawy dostępu mieszkańców do podstawowych usług publicznych. Ministerstwo prognozuje, że oferowane wsparcie w dłuższej perspektywie zahamuje pogłębianie się dysproporcji w rozwoju ekonomicznym podregionów.

Kontraktacja na nowo

Głównym celem nowej strategii jest „efektywne wzmacnianie endogenicznych potencjałów terytoriów i ich specjalizacji dla osiągnięcia zrównoważonego rozwoju kraju, co tworzyć będzie warunki do wzrostu dochodów mieszkańców, przy jednoczesnym osiągnięciu spójności w wymiarze społecznym, gospodarczym i terytorialnym” (zob. cele szczegółowe na schemacie). Środki publiczne zarówno z budżetu państwa, jak i funduszy unijnych będą przekazywane na poziom regionalny oraz lokalny na podstawie umów i porozumień zawieranych przez samorządy wojewódzkie, stronę rządową i JST.

Ministerstwo zaproponowało w projekcie KSRR 2030 zastosowanie w przyszłej perspektywie finansowej 2021-2027 trzech nowych instrumentów wsparcia (zapisy te znalazły odzwierciedlenie w projekcie zmiany ustawy z 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju):

  • Porozumienie terytorialne
  • Kontrakt programowy
  • Kontrakt sektorowy.

Porozumienie terytorialne jest umową zawieraną pomiędzy zarządem województwa albo ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego a lokalnymi jednostkami samorządu terytorialnego lub ich związkami. Określa w szczególności przedsięwzięcia priorytetowe, które mają istotne znaczenie dla rozwoju jednostek samorządu terytorialnego objętych porozumieniem.

Zapisy KSRR 2030 odchodzą od modelu jednego kontraktu dedykowanego regionowi (dotychczas obowiązywały Kontrakty Terytorialne) i wprowadzają możliwość zawarcia przez samorząd województwa z rządem kilku kontraktów jednocześnie, tj. Kontraktu programowego oraz Kontraktów sektorowych. Zgodnie z KSRR 2030, Kontrakt programowy to mechanizm uzgodnień pomiędzy rządem a samorządem województwa, określający zasady, kierunki i warunki dofinansowania programu operacyjnego służącego realizacji umowy partnerstwa na lata 2021-2027, przygotowanego przez zarząd województwa, w tym przedsięwzięcia priorytetowe realizowane w tym programie. Rezultaty ustaleń w Kontrakcie zdecydują o wielkości i ukierunkowaniu alokacji danego regionalnego programu operacyjnego. Kontrakt może wskazywać w wybranych obszarach zidentyfikowane przedsięwzięcia dla krajowych programów operacyjnych, tj. projektów pozakonkursowych. Będzie stanowił podstawę do negocjacji z Komisją Europejską opracowywanego przez zarząd województwa Regionalnego Programu Operacyjnego (RPO), służącego realizacji umowy partnerstwa w zakresie polityki spójności.

Czy to nie komplikuje regionowi sytuacji w negocjowaniu własnego RPO? – W poprzednich okresach programowania (2007-2013, 2014-2020) RPO były negocjowane z Komisją Europejską także przy udziale ministra właściwego ds. rozwoju regionalnego, który odpowiadał za koordynację całego procesu. Uzgodnienie pomiędzy stronami Kontraktu programowego i zakresu planowanych inwestycji nie skomplikuje sytuacji, a wręcz przeciwnie – pozwoli na ich wcześniejsze zidentyfikowanie i zapewnienie finansowania. Co więcej, zgodnie z propozycją zawartą w projekcie ustawy, po zakończeniu negocjacji z Komisją Europejską Kontrakt programowy może zostać zmieniony – wyjaśnia wicemarszałek Draus.

Kontrakt sektorowy to mechanizm uzgodnień pomiędzy ministrem właściwym ze względu na zakres objęty Kontraktem, ministrem właściwym ds. rozwoju regionalnego a zarządem województwa. Określa zasady realizacji programów rozwoju przygotowanych przez właściwych ministrów w zakresie interwencji ukierunkowanej terytorialnie w regionie. Jest mechanizmem fakultatywnym, niezwiązanym ze środkami UE.

Jerzy Gontarz