Jak ochronić wynalazek?

Przystępując do projektu naukowo-badawczego, warto zgłębić wiedzę na temat ochrony wyników przyszłych prac, by w porę podjąć konkretne działania prawne. Oto najważniejsze pytania i odpowiedzi, które pomogą poznać podstawy tej trudnej dziedziny.

Jaka jest różnica między wynalazkiem i innowacją?

Wynalazek jest nowym rozwiązaniem określonego problemu, mającym wyłącznie charakter techniczny. Może dotyczyć opracowania nowego urządzenia, produktu, metody, procesu lub stanowić istotne unowocześnienie już istniejących rozwiązań. Natomiast innowacją może być przekształcenie wynalazku w produkt bądź proces nadający się do wprowadzenia do praktyki, czyli najczęściej rynkowej komercjalizacji. Produkt złożony (np. telefon komórkowy, samolot) może zawierać wiele rozwiązań technicznych chronionych patentami.

W jaki sposób mogę ochronić wynalazek, aby uzyskać wyłączne prawo do jego wytwarzania czy używania?

Patent jest prawem wyłącznym udzielanym na wynalazek (bez względu na dziedzinę techniki), który jest nowy, posiada poziom wynalazczy i nadaje się do przemysłowego stosowania (art. 24 ustawy z 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej). A więc patent przyznaje jego właścicielowi wyłączne prawo do wytwarzania, używania, oferowania do sprzedaży czy importu produktu lub procesu opartego na wynalazku. W ten sposób zakazuje się takich działań innym podmiotom bez uprzedniej zgody właściciela patentu.

Czym wynalazek różni się od wzoru użytkowego?

Wzorem użytkowym jest nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym, dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci (art. 94 ustawy Prawo własności przemysłowej). Na wzory użytkowe udzielane są prawa ochronne. Inaczej niż w przypadku zgłoszenia wynalazku, warunki do udzielenia ochrony z reguły nie zawierają wymogu „poziomu wynalazczego” rozwiązania.

Dlaczego warto chronić wynalazki i wzory użytkowe?

Skuteczna ochrona pomaga w komercjalizacji, uzyskaniu przewagi konkurencyjnej i przynosi wymierne korzyści ekonomiczne. W dalszym etapie może także przyczynić się do powstawania kolejnych rozwiązań innowacyjnych.

Czy taka ochrona się opłaca?

Istnieje wiele możliwości wykorzystywania wynalazków czy wzorów użytkowych, które wcześniej zostały objęte ochroną. Może to nastąpić w drodze udzielenia licencji, za którą mamy prawo zażądać odpowiedniej opłaty. Uzyskane patenty niewątpliwie podnoszą wartość firmy, jej wiarygodność oraz pozycję przetargową, stanowiąc ogromny atut np. przy wchodzeniu na giełdę, tworzeniu konsorcjów czy przejęciach innych firm.

Kto jest uprawniony do udzielania patentów i ochrony wzorów użytkowych?

Zgłoszenia wynalazku w celu uzyskania patentu bądź zgłoszenia wzoru użytkowego dokonuje się w Urzędzie Patentowym Rzeczypospolitej Polskiej.

Czy uzyskany w Polsce patent lub ochrona na wzór użytkowy chronią nas na całym świecie?

Niestety nie. Uzyskanie patentu zapewnia ochronę wynalazku jedynie w państwie, w którym patent ten został udzielony. Warto więc zadbać o jego ochronę poza granicami kraju, gdyż bez tego każdy podmiot będzie mógł z wynalazku swobodnie korzystać, a także produkować i wprowadzać do obrotu towary wyprodukowane według patentu. Możemy to zrobić w każdym interesującym nas krajowym urzędzie patentowym indywidualnie. Jednak jest to sposób czasochłonny i kosztowny, gdyż wymaga prowadzenia odrębnych postępowań przed urzędami krajowymi. Łatwiejsze jest ubieganie się o patent w wielu państwach w regionalnych urzędach patentowych, które udzielają takiej ochrony na terytorium państw członkowskich tego porozumienia. Są to:

Z kolei wzory użytkowe są chronione tylko w niektórych państwach. Aktualnie o ochronę wzoru użytkowego można się ubiegać w ok. 80 państwach, a także w urzędach regionalnych OAPI oraz ARIPO. W niektórych z tych państw zakres ochrony jest ograniczony tylko do pewnego obszaru techniki. W Polsce chroniony wzór użytkowy może dotyczyć wyłącznie przedmiotu materialnego o trwałej postaci, określonego poprzez cechy techniczne przedmiotu, przejawiające się w kształcie i/lub konstrukcji przedmiotu, jako całości, bądź funkcjonalnym zestawieniu elementów niepołączonych ze sobą konstrukcyjnie. W innych państwach może się to różnić.

Rozumiem, że stosowne opłaty pobierane są dopiero po uzyskaniu patentu.

Uiszczenie opłaty jest niezbędnym warunkiem wszczęcia postępowania przed Urzędem Patentowym RP. Wysokość opłat znajduje się w tabeli. Zanim zdecydujemy się na wszczęcie procedury ochronnej, warto zapoznać się z informacjami i bazami danych dostępnymi w internecie. Ułatwi to podjęcie ostatecznej decyzji o wszczęciu postępowania przed Urzędem Patentowym. Pomocnym narzędziem jest polska wersja systemu wyszukiwania Espacenet, która umożliwia znalezienie: danych bibliograficznych, opisów polskich wynalazków oraz wzorów użytkowych i patentów europejskich ważnych na terytorium Polski. Baza stanowi dobry punkt wyjścia do prowadzenia poszukiwań w regionalnej i światowej dokumentacji patentowej.

Czy ochrona patentowa jest bezterminowa?

Nie, patent udzielany jest na okres nie dłuższy niż 20 lat, licząc od dnia dokonania zgłoszenia, pod warunkiem, że wszelkie opłaty związane z udzieleniem i utrzymaniem ochrony wynalazku zostały wniesione w terminie. Zgłaszający zobowiązany jest do publicznego ujawnienia istoty wynalazku w jego opisie, który stanowi część dokumentacji zgłoszeniowej. Maksymalny okres ochrony wzoru użytkowego jest na ogół krótszy – w Polsce jest to maksymalnie 10 lat. Informacje o zgłoszeniu patentowym lub ochronnym oraz o udzielonych patentach bądź prawach ochronnych podawane są przez urzędy patentowe na świecie w oficjalnych publikacjach. W Polsce są to: Biuletyn Urzędu Patentowego (ogłoszenia o zgłoszonych wynalazkach i wzorach użytkowych) oraz Wiadomości Urzędu Patentowego (informacje o udzielonych patentach i prawach ochronnych).

Jako mały przedsiębiorca nie dysponuję ekspertami od spraw ochrony własności przemysłowej. Do kogo mogę zwrócić się o pomoc?

W postępowaniu przed Urzędem Patentowym pełnomocnikiem może być tylko rzecznik patentowy. Skorzystanie z usług tej instytucji nie jest jednak obowiązkowe. Taki obowiązek dotyczy tylko podmiotów zagranicznych. Warto wiedzieć, że licencjonowani rzecznicy dysponują dużą wiedzą i doświadczeniem, zatem skorzystanie z ich usług może pomóc w podjęciu decyzji o wszczęciu procedury ochronnej, a także o jej skutecznym przeprowadzeniu. Lista kancelarii polskich rzeczników patentowych jest dostępna na stronie internetowej Polskiej Izby Rzeczników Patentowych. Znajdująca się na stronie wyszukiwarka rzeczników ułatwi znalezienie eksperta, np. z województwa podkarpackiego. Wiele informacji możemy też uzyskać na uczelniach wyższych, np. w Centrach Transferu Technologii.

Mimo wszystko, są to długie i skomplikowane procedury. Czy nie lepiej i łatwiej utrzymać know-how jako tajemnicę przedsiębiorstwa? Skład coca-coli nie jest opatentowany, a jeszcze nikomu nie udało się tego napoju podrobić w 100%.

Oczywiście możliwe jest utrzymanie istoty wynalazku jako tajemnicy przedsiębiorstwa albo jego ujawnienie, wykluczające tym samym opatentowanie tego wynalazku gdziekolwiek na świecie (tzw. defensive publication). Przede wszystkim ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa nie wymaga kosztów związanych z ochroną patentową, nie jest ograniczona w czasie i ma efekt natychmiastowy. Minusy to: zdecydowanie niższy poziom ochrony niż w przypadku posiadania patentu, a jeżeli tajemnica zostanie ujawniona, to każdy, kto uzyska do niej dostęp, będzie mógł korzystać z tego rozwiązania w sposób nieograniczony i czerpać zyski z jego komercjalizacji. Istotnie najbardziej znanym przykładem wynalazku chronionego nie patentem, ale tajemnicą przedsiębiorstwa, jest receptura coca-coli, która została opracowana w 1886 r. przez aptekarza z Atlanty Johna Stitha Pembertona. Gdyby receptura produkcji napoju została zgłoszona do opatentowania niezwłocznie po opracowaniu, ochrona patentowa wygasłaby po 20 latach od daty zgłoszenia i od tej pory każdy mógłby czerpać korzyści z produkcji napoju o identycznym składzie.

Opracował Andrzej Szoszkiewicz