Wszyscy jesteśmy równi

Pomimo nacisku, jaki Unia Europejska kładzie na wyrównywanie szans obu płci w życiu politycznym, gospodarczym i kulturalnym, statystyki i badania opinii publicznej potwierdzają, że wciąż mamy wiele do zrobienia. Ważnym elementem budowania świadomości społecznej w tym zakresie są Fundusze Europejskie.

Równość szans w polityce Unii Europejskiej

Równość płci jest jednym z priorytetów Unii Europejskiej w obszarze polityki z zakresu ochrony praw człowieka. Kwestie nierówności ekonomicznych (m.in. dostępu do rynku pracy, szkoleń technicznych i zawodowych), dostępu do edukacji (przede wszystkim szkolnictwa wyższego), dostępu do usług medycznych, a także przeciwdziałania przemocy domowej są często poruszane przez Unię na forum ONZ. W ostatnim raporcie Komisji Europejskiej z 2017 r. wyrażono nadzieję, że konsekwentne forsowanie takiej narracji przyczyni się do zrealizowania jednego z Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ dotyczącego równości płci oraz wzmocnienia (ang. empowerment) pozycji kobiet i dziewcząt (cel nr 5). Zgodnie z założeniami społeczności międzynarodowej cel ten ma zostać spełniony do 2030 r. Nasuwa się zatem pytanie: jak wyglądają postępy w jego realizacji?

Jak pokazują statystyki Komisji Europejskiej, choć w ostatnich latach można zauważyć postęp w wyrównywaniu szans kobiet i mężczyzn, wciąż mamy wiele do zrobienia. Przykładowo w 2010 r. odsetek zatrudnionych kobiet w skali UE wyniósł 62,3%, podczas gdy w przypadku mężczyzn sięgnął 75,6%. Po sześciu latach różnica zmniejszyła się nieznacznie – odsetek zatrudnionych kobiet wzrósł o 3,2%, z kolei mężczyzn o 1,8%. Polska plasuje się nieco poniżej średniej unijnej. W 2016 r. zatrudnienie zadeklarowało u nas 77% mężczyzn i 63% kobiet. Na czele – z niemal niewidocznymi różnicami – znajdują się Szwecja, Niemcy i Łotwa. Również w innych statystykach na tle Europy wypadamy co najwyżej przeciętnie – np. w przypadku udziału kobiet w polityce (odsetek kobiet w polskim parlamencie wynosi 28%, co daje nam 14. miejsce wśród państw UE), w zarządach przedsiębiorstw (18,8%; 14. miejsce) i stanowisk kierowniczych w bankach centralnych (16,7%; 15. miejsce).

Priorytet – równość na rynku pracy

Nieprzypadkowo raport Komisji Europejskiej z 2017 r. poświęcony równości kobiet i mężczyzn najwięcej miejsca poświęca rynkowi pracy – dopiero realizacja praw pracowniczych (wymienionych w artykułach 27-33 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej) i osiągnięcie niezależności finansowej umożliwia korzystanie z wielu innych praw człowieka, np. prawa do założenia rodziny czy prawa do edukacji (w szczególności w szkołach wyższych). Dlatego też prawa pracownicze są elementem szeregu regulacji o szczegółowym charakterze, a w drodze są kolejne. – Unia Europejska odgrywa istotną rolę w promowaniu równości kobiet i mężczyzn poprzez obszerny zbiór prawodawstwa w zakresie równego traktowania. UE wspiera i uzupełnia działania państw członkowskich w kwestii równości kobiet i mężczyzn w odniesieniu do ich szans na rynku pracy i traktowania w pracy. Do najważniejszych regulacji w tej materii należą m.in.: dyrektywa Rady 2000/78/WE z 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy; dyrektywa Rady 2004/113/WE z 13 grudnia 2004 r. wprowadzająca w życie zasadę równego traktowania mężczyzn i kobiet w zakresie dostępu do towarów i usług oraz dostarczania towarów i usług; dyrektywa 2006/54/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 5 lipca 2006 r. w sprawie wprowadzenia w życie zasady równości szans oraz równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zatrudnienia i pracy – wskazuje dr Julia Wojnowska-Radzińska, adiunkt na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Unia Europejska podejmuje również działania na rzecz podnoszenia świadomości społecznej w zakresie dyskryminacji płacowej i zmiany postaw społecznych.

 

Obszary priorytetowe w zakresie realizacji zasady równości szans wskazane przez Komisję Europejską

  • Zwiększenie udziału kobiet w rynku pracy
  • Redukcja różnic w wynagrodzeniach za pracę, wysokości emerytury i przeciwdziałanie ubóstwu kobiet
  • Promowanie równości w procesach podejmowania decyzji
  • Zwalczanie przemocy związanej z płcią
  • Promowanie równości płci i praw kobiet na świecie.

 

Źródło: Komisja Europejska, Raport dotyczący równości kobiet i mężczyzn w UE, 2017.

 

Pod koniec kwietnia 2017 r. światło dzienne ujrzał długo wyczekiwany dokument Europejski Filar Praw Socjalnych. Jego opracowanie i przyjęcie było jednym z priorytetów przewodniczącego Komisji Europejskiej Jeana-Claude’a Junckera. Dokument ustanawia 20 zasad i praw, których realizacja i ochrona jest niezbędna do zapewnienia sprawnie funkcjonującego rynku pracy oraz systemu opieki społecznej. Jego przyjęcie jest odpowiedzią na zarzuty formułowane pod adresem Unii zarówno na arenie międzynarodowej, jak i przez mieszkańców jej państw członkowskich, jakoby Wspólnota zaniedbywała ochronę praw socjalnych na rzecz mniej kosztownych i łatwiejszych w realizacji praw politycznych (np. prawa do swobody wypowiedzi czy wolności zgromadzeń). Warto zauważyć, że druga zasada dotyczy właśnie równości płci i choć w sensie normatywnym jest tylko potwierdzeniem istniejących dotychczas zobowiązań państw członkowskich i UE, ustanowionych np. w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej (art. 23), umieszczenie jej w kolejnym dokumencie – i to na samym jego początku – podkreśla znaczenie jego realizacji dla kondycji europejskich społeczeństw.

 

Druga zasada Europejskiego Filaru Praw Społecznych

  1. Równość traktowania i szans pomiędzy kobietami i mężczyznami musi być zapewniona i wzmacniana we wszystkich obszarach, włączając w to udział w rynku pracy, zasady i warunki zatrudniania, a także rozwój kariery.
  2. Kobiety i mężczyźni mają prawo do równego wynagrodzenia za pracę o tej samej wartości.

 

 Równość szans w Funduszach Europejskich

Dla polskich beneficjentów Funduszy Europejskich najważniejszym dokumentem w zakresie realizacji zasady równości szans są „Wytyczne w zakresie realizacji zasady równości szans i niedyskryminacji, w tym dostępności dla osób z niepełnosprawnościami oraz zasady równości szans kobiet i mężczyzn w ramach funduszy unijnych na lata 2014-2020” Ministra Infrastruktury i Rozwoju z 8 maja 2015 r. wskazujące, w jaki sposób ta zasada jest realizowana w ramach programów operacyjnych. Zgodnie z Wytycznymi, narzędziem służącym do oceny stopnia realizacji zasady równości szans kobiet i mężczyzn w projektach współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego jest tzw. standard minimum. Na to pojęcie składa się pięć kryteriów:

  • informacje potwierdzające występowanie (albo brak występowania) barier równościowych w obszarze tematycznym interwencji i/lub zasięgu oddziaływania projektu (za których podanie projekt może otrzymać maksymalnie 1 punkt)
  • uwzględnienie działań odpowiadających na zidentyfikowane bariery równościowe (maksymalnie 2 punkty)
  • w przypadku stwierdzenia braku barier równościowych, uwzględnienie działań zapewniających przestrzeganie zasady równości szans kobiet i mężczyzn na każdym etapie realizacji projektu (maksymalnie 2 punkty)
  • określenie wskaźników realizacji projektu w podziale na płeć i/lub opis, w jaki sposób rezultaty przyczynią się do zmniejszenia barier równościowych (maksymalnie 2 punkty)
  • wskazanie działań, jakie zostaną podjęte w celu zapewnienia równościowego zarządzania projektem (maksymalnie 1 punkt).

Spełnienie powyższych kryteriów jest obowiązkowym elementem oceny dla projektów współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego. Łączna punktacja zawiera się w skali od 0 do 6 punktów, ponieważ kryteria numer 2 i 3 są alternatywne – w przypadku identyfikacji barier równościowych projekt jest oceniany pod kątem spełnienia kryterium nr 2, podczas gdy w przypadku stwierdzenia braku występowania takich barier ocena odbywa się na podstawie kryterium nr 3. We wszystkich konkursach projekty, aby mogły zostać uznane za realizujące zasadę równości szans, powinny otrzymać przynajmniej 3 punkty. Należy zarazem pamiętać, że nie wystarczą ogólnikowe stwierdzenia, jakoby projekt miał realizować omawianą zasadę – konieczne jest wskazanie konkretnych działań, np. określenie liczbowo lub procentowo udziału osób obu płci w projekcie, powiązanie działań ze strukturą płci mieszkańców na obszarze oddziaływania projektu itp. Nieocenioną pomocą w tym zakresie jest wydany w 2016 r. przez Ministerstwo Rozwoju poradnik zatytułowany „Jak realizować zasadę równości szans kobiet i mężczyzn w projektach finansowanych z Funduszy Europejskich 2014-2020”. W przypadku uzyskania mniejszej liczby punktów wniosek nie podlega dalszej ocenie merytorycznej i jest odrzucany albo kierowany do poprawy lub wyjaśnień. Warto pamiętać, że standard minimum nie jest stosowany do oceny projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Funduszu Spójności. W przypadku oceny projektów w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podkarpackiego kwestie te reguluje załącznik do Szczegółowego opisu osi priorytetowych (SZOOP) „Kryteria wyboru projektów dla poszczególnych osi priorytetowych, działań i poddziałań RPO WP 2014-2020 EFRR”.

 

Zidentyfikowałeś bariery równościowe? Opisz je!

  1. Wskaż, czy i jak duże dysproporcje ze względu na płeć występują na obszarze oddziaływania projektu (jeżeli możesz – podaj statystyki).
  2. Wskaż, jakie czynniki powodują utrzymywanie się dysproporcji i uzasadnij swoją diagnozę.
  3. Wskaż grupę docelową projektu, uwzględniając, że na utrzymywanie się dysproporcji często wpływ ma nie tylko jeden czynnik (płeć), ale także inne (np. wiek, wykształcenie).
  4. Wskaż i opisz konkretne działania, które znajdują uzasadnienie w przedstawionej analizie. Przykładowo, jeśli kobiety nie podejmują aktywności z powodu pełnienia funkcji opiekuńczych, zapewnij taką opiekę w ramach projektu.
  5. Zdefiniuj wskaźniki, które pozwolą na stwierdzenie, czy projekt zakończył się powodzeniem. Pamiętaj, że nie ma obowiązku podawania wskaźników z podziałem na płeć, dlatego jeżeli nie jesteś ich pewien, poprzestań na ogólnych wskaźnikach. Pamiętaj też o przedstawieniu opisu tego, w jaki sposób rezultaty projektu przyczynią się do zmniejszenia barier równościowych.
  6. Uwzględnij zasadę równości w zarządzaniu projektem, np. jeżeli projekt zakłada tworzenie zespołów roboczych, zadbaj o reprezentację dla każdej płci.

 

Najczęstsze błędy

Zasady równości szans nie należy sprowadzać do parytetu 50/50. Udział kobiet i mężczyzn w projektach finansowanych z Funduszy Europejskich może różnić się w zależności od sytuacji osób obu płci na obszarze oddziaływania projektu i specyfiki przedsięwzięcia. W przypadku projektów „uniwersalnych”, np. związanych z doradztwem zawodowym czy budowaniem kompetencji miękkich, proporcje często oscylują w granicach 50/50. Przykładowo, w ramach projektu „Aktywizacja osób młodych pozostających bez pracy w powiecie tarnobrzeskim i mieście Tarnobrzeg (III)” mężczyźni mieli stanowić ok. 35% uczestników. Z kolei w ramach projektu „Moje Lepsze Jutro”, ukierunkowanego na pomoc osobom bezrobotnym na obszarze Podkarpacia, kobiety stanowią 55% uczestników. Niekiedy specyfika projektu może wymusić na nas znaczne ograniczenie udziału przedstawicieli jednej z płci – z taką sytuacją możemy mieć do czynienia np. przy projektach związanych z budowaniem kompetencji twardych i uprawnień zawodowych. Przykładowo, w ramach realizowanego na terenie województwa świętokrzyskiego projektu „Młodzi na start!”, którego oferta obejmuje szkolenia (zakończone egzaminem) m.in. dla operatorów i monterów maszyn, spawaczy, elektryków, stolarzy czy operatorów koparek, wsparcie uzyska 240 uczestników, z czego 235 mają stanowić mężczyźni. Odwrotne proporcje są charakterystyczne np. dla szkoleń pielęgniarskich. Warto zarazem zauważyć, że nawet w takich projektach beneficjenci uwzględniają informację dotyczącą struktury płci uczestników i przeznaczają choćby niewielką liczbę miejsc dla przedstawicieli tej z płci, która zdecydowanie rzadziej podejmuje zatrudnienie w konkretnym zawodzie.

Należy również pamiętać o wyjątkach, kiedy nasz projekt nie będzie podlegał ocenie pod kątem pięciu szczegółowych kryteriów składających się na standard minimum. Zgodnie z Wytycznymi takie wyjątki zachodzą w dwóch sytuacjach – ograniczeń związanych z profilem działalności wnioskodawcy oraz zamkniętej rekrutacji. W pierwszej sytuacji znajdą się wnioskodawcy, którzy prowadzą działalność ukierunkowaną na wsparcie określonej grupy społecznej, np. samotnych matek lub na terenie zakładu karnego przeznaczonego dla skazanych jednej płci. Ograniczenie powinno jednocześnie zostać wyraźnie wskazane we wniosku o dofinansowanie i wynikać ze statutu lub innego równoważnego dokumentu. Drugi wyjątek dotyczy projektów, które mają objąć swoim zakresem określone instytucje (np. urzędy), w związku z czym struktura płci uczestników jest zdeterminowana przez osoby zatrudnione w konkretnym miejscu (dotyczy to tylko sytuacji, w których wszyscy zatrudnieni biorą udział w projekcie).

Łukasz Szoszkiewicz