Z archeologią na Ty

Karpacka Troja jest jednym z najważniejszych obiektów na turystycznym i muzealnym szlaku województwa podkarpackiego. Skansen archeologiczny oferuje nie tylko interesującą wystawę dotyczącą pradziejów naszych ziem, ale też warsztaty edukacyjne, pokazy walki czy naukę strzelania z łuku. A w planach są już kolejne atrakcje.

Skansen Archeologiczny Karpacka Troja znajduje się w Trzcinicy koło Jasła nad rzeką Ropą. Już w XIX w. znaleziono na tym terenie trzy bożyszcza pogańskie. Podczas późniejszych badań stwierdzono istnienie grodu wczesnośredniowiecznego, a kolejne prace archeologiczne odkrywały znacznie odleglejszą przeszłość tego miejsca. Sławę Trzcinicy przyniosły badania prowadzone od 1991 r. przez Jana Gancarskiego, dyrektora Muzeum Podkarpackiego w Krośnie. Dziś wiadomo, że pierwsza osada obronna, jedna z najstarszych na ziemiach polskich, powstała właśnie tutaj w początkach epoki brązu, a zbudowali ją osadnicy grupy pleszowskiej kultury mierzanowickiej. Potem odkryto tu także pierwszą w Polsce osadę zakarpackiej kultury Otomani-Füzesabony, która odznaczała się wyraźnymi wpływami śródziemnomorskimi, datowaną na okres 1650-1350 p.n.e. Ludność ta wchłonęła pokojowo mieszkających poprzedników i rozbudowała osadę oraz obwarowania. – Przez 2 tys. lat nie było na wzgórzu żadnego osadnictwa, aż w latach 770-780 dotarli tu Słowianie. Wykorzystując istniejące jeszcze nasypy ziemne poprzedników, wybudowali wielki gród zajmujący prawie 3,5 hektara powierzchni. Obwarowania wykonano z drewna i ziemi, co wymagało wielkiego kunsztu inżynieryjnego i znakomitego dowodzenia. Gród składał się z akropolu, czyli majdanu i trzech podgrodzi. Został zniszczony około 1030 r., podczas zamieszek prawdopodobnie na tle religijnym – mówi Jan Gancarski. Jedna osada ulegała więc zniszczeniu, na niej budowano następną, a nawarstwienia układały się jak w homerowej Troi. – Odkryto tu także wiele unikatowych zabytków, związanych m.in. z basenem Morza Śródziemnego, dlatego miejsce to okrzyknięto Karpacką Troją – wyjaśnia Gancarski. Podczas prac wykopaliskowych znaleziono ponad 160 tys. unikatowych eksponatów, na które składają się naczynia, wyroby z ceramiki, krzemienia, kości, brązu i żelaza. Znaleziono także liczący ponad 550 elementów skarb, a w nim srebrne okucie pochwy miecza i złoty nimb ikony.

 

 

Rosnąca popularność tego miejsca i coraz większa liczba turystów groziły zniszczeniem pozostałości obwarowań. Tak zrodził się pomysł, by zbudować skansen stanowiący oddział Muzeum Podkarpackiego w Krośnie. – W ten sposób grodzisko jest zabezpieczone, a wiedza na temat pradziejów w atrakcyjny sposób upowszechniana – podsumowuje dyrektor.

Początki Skansenu

Budowa Skansenu była możliwa dzięki wsparciu Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Norweskiego Mechanizmu Finansowego w ramach projektu „Skansen Archeologiczny Karpacka Troja w Trzcinicy atrakcją turystyczną regionu”. Kosztował on ponad 13 mln zł, w tym dofinansowanie wyniosło 7 mln zł. Budowa rozpoczęła się w październiku 2007 r., a otwarcie nastąpiło w czerwcu 2011 r.

 

Karpacka Troja to intrygujące połączenie tradycyjnego skansenu z nowoczesną placówką muzealną. Cały kompleks składa się z terenu grodziska oraz parku archeologicznego położonego u jego podnóża. Na grodzisku zrekonstruowano ponad 150 m wałów obronnych, dwie bramy prowadzące do grodu (jedna z nich z epoki brązu, druga z wczesnego średniowiecza) oraz sześć chat w miejscach, gdzie zostały odkryte ich pozostałości. W parku archeologicznym można zobaczyć rekonstrukcje dwóch wiosek – otomańskiej z początków epoki brązu oraz słowiańskiej z wczesnego średniowiecza. Każda z nich liczy po sześć chat. Gości wita nowoczesny pawilon wystawowy z salą ekspozycyjną i konferencyjną oraz multimedialną salą edukacyjną dla dzieci. Jest także „Salka Małego Odkrywcy” przeznaczona dla przedszkolaków oraz restauracja i magazyny. Zwiedzanie rozpoczyna się od filmu przedstawiającego dzieje osadnictwa na tym terenie, potem można obejrzeć fascynującą wystawę z rekonstrukcją postaci dawnych osadników i bogatą ekspozycję znalezionych w tym miejscu skarbów. Ciekawą ofertą są warsztaty edukacyjne, podczas których dzieci samodzielnie mogą wykonać gliniane naczynia. Są też warsztaty łucznicze, niecenia ognia lub przygotowania potraw na sposób średniowieczny. Potem młodzi i starsi odkrywcy ruszają w plener.

Wieża widokowa

Aby turyści chcieli przyjeżdżać i wracać w to miejsce, potrzebne były kolejne atrakcje. Dlatego postarano się o dotację z Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Rzeczpospolita Polska – Republika Słowacka 2007-2013 i wspólnie z Muzeum w Hanuszowcach zrealizowano projekt „Dziedzictwo archeologiczne regionów szansą na rozwój turystyki”. Dzięki temu w najwyżej położonym miejscu Skansenu, kilkadziesiąt metrów na zachód od Wałów Królewskich, powstała wieża widokowa. Budowla składa się z sześciu kondygnacji, a jej wysokość sięga 44 m. Turyści mogą obserwować otoczenie z dwóch platform na wysokości prawie 20 i 33 m. Stąd rozpościera się cudowny widok na Karpacką Troję, ale też okolicę, rozległe obszary Beskidów, Pogórzy Karpackich. Przy dobrej pogodzie można zobaczyć nawet odległe o ponad 100 km pasmo Tatr. Na wieży umieszczono kamerę internetową, aby umożliwić obserwowanie tego, co dzieje się w Skansenie, z każdego miejsca na świecie. Platforma została udostępniona zwiedzającym w czerwcu 2014 r.

Pozytywne doświadczenia zaowocowały kolejnym wspólnym przedsięwzięciem. Dla poprawienia oferty zajęć edukacyjnych partnerzy zrealizowali projekt „Wspólne dzieje, wspólna edukacja, wspólna przyszłość”, na który również zdobyli dotację w ramach Programu Współpracy Transgranicznej Rzeczpospolita Polska – Republika Słowacka 2007-2013. Dzięki temu obok zrekonstruowanych wiosek powstała wiata, replika budynku z początku epoki brązu bez części ścian.

Prasłowiańska gospodarka

By w pełni realizować zadania archeologii doświadczalnej i prowadzić szeroką działalność edukacyjną, przygotowano kolejny projekt – „Archeologia żywa jako unikatowy produkt turystyki kulturowej Karpat”, na który pozyskano dofinansowanie z Programu Interreg Polska – Słowacja 2014-2020. Realizują go wspólnie Muzeum Podkarpackie w Krośnie oraz Muzeum Wojewódzkie w Preszowie, a jego wartość to ponad 1,4 mln euro, w tym dla krośnieńskiego muzeum przeszło 730 tys. euro. Dzięki tym środkom w Skansenie powstanie sektor hodowlany składający się z dwóch stajni i stodoły, a na grodzisku zostanie zrekonstruowany 45-metrowy odcinek wału wczesnośredniowiecznego tzw. przekładkowego, który zostanie zbudowany z belek dębowych i ziemi w identyczny sposób, jak w VIII w. budowali Słowianie. – Będziemy obserwować, jak ta konstrukcja się zachowuje, jak ulega destrukcji, jak często trzeba ją naprawiać i czy mogła być skuteczna podczas obrony. To coś wyjątkowego w skali polskiej archeologii – podkreśla dyrektor Gancarski.

W ramach tego projektu powstanie też druga wiata do zajęć edukacyjnych i utwardzony zostanie plac dla gości uczestniczących w wielkich imprezach plenerowych, m.in. Karpackim Festiwalu Archeologicznym „Dwa Oblicza”. Będzie też funkcjonował sektor związany z uprawą roślin pradziejowych. – Część z nich już uprawiamy, ale wprowadzimy też nowe gatunki, m.in. trzy gatunki pszenicy, jęczmień, proso, soczewica, groch. Wszystko, co było wykorzystywane przez mieszkańców trzcinickiego wzgórza. Będziemy też hodować zwierzęta, które oni hodowali, czyli odpowiednie gatunki koni, krów, owiec, kóz, a nawet psamówi dyrektor Gancarski.

Karpacką Troję odwiedziło w ubiegłym roku prawie 50 tys. osób. W tym roku liczba ta zostanie z pewnością przekroczona, bowiem zainteresowanie tego typu historycznymi obiektami, archeologią eksperymentalną oraz odtwórstwem historycznym wciąż rośnie i jest jedną z najbardziej atrakcyjnych form poznawania przeszłości.

Barbara Kozłowska